Şan Dersi.com
Sesin Oluşumu
. . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Canlı varlıklar en basit yaradılışlı
olan uçucu böceklerden itibaren, yaşantıların değişik ihtiyaçlarını
karşılamak yönünden ses çıkarmak zorunluluğundadırlar. Korku
düşmanlarına benzer diğer varlıklara bildirmek, aşk çağrımı
yapmak, başka canlıları korkutmak için ses lüzumlu bir araç
olarak görülmektedir.
Canlı varlığın organizması gelştikçe hem ses çıkarma nedenleri
çoğalmakta ve hem de ses çıkaran organları daha mükemmel olmaktadır.
Böceklerde sesin çıkarılması, kanatlarının birbirine veya kanatlarının
bacaklarına sürtülmesi yolu ile olmaktadır. Çekirgelerin, ağustos
böceklerinin sesleri bu şekilde çıkarılmaktadır. Arıların, sivrisineklerin
sesi ise kanatlarının titreşiminden meydana gelmektedir. Bazı
böceklerin seslerini duyamamaktayız. Çünkü bizim kulağımız bunların
çıkardığı ses frekanslarını alacak güçte değildir. Fakat onlar
birbirlerini kilometrelerce uzaklardan duymaktadırlar.
Daha yüksek sınıf hayvanlara çıktıkça ses çıkarmak için özel
organların meydana geldiğini görüyoruz. Kuşlarda ses memeli
hayvanlarda olduğu gibi larenks (gırtlak) yardımı ile çıkmaz.
Bunların hava yollarının yanında bulunan bir takım hava keselerinnin
içinde bulunan havanın basınç ile dışarı atılması sesi sağlar.
Bülbül ve kanaryanın hepimizin hoşuna giden sesi bu hava keselerinden
dışarı atılan havanın sesidir.
Memeli hayvanlarda ses çıkarmak için özel bir organ (gırtlak)
meydana gelmiştir. Larenks ileride anlatacağımız gibi organizmanın
en enteresan bir organıdır.
Hemen başlangıçtan bilmeliyiz ki aslında
larenks dediğimiz organ ses çıkarmak için yaratılmamıştır.
İlk canlıların sularda meydana geldiğini biliyoruz. Başlangıçta
hücreli olan bu yaratıklar milyonlarca yıl boyunca gelişerek balık
ve benzeri canlıları meydana getirmiştir.
Suda yaşayan bu canlılar, yaşamlarını sürdürebilmek için oksijene
ihtiyaç duyarlar. Oksijen organizmanın beslenebilmesi, büyüyebilmesi
için gerekli bir maddedir. Balık ve benzeri canlılar galsama dediğimiz
(solungaç) organları ile suda bulunan oksijeni alarak organlarına
sevk ederler. Zamanla sularda bulunan oksijen azalmaya başlamıştır.
Bunun sebebi sularda oksijeni kullanan başka canlıların (nebatların)
meydana gelmesi veya suların çamurla dolmasıdır. Suda oksijen
bulamayan canlı varlık bunu bulmak için karaya çıkmak zorunda
kalacaktır. Fakat karaya çıkınca havadaki oksijeni almak için
akciğerlere ihtiyacı olacak ve bu şekilde akciğerler gelişecektir.
Akciğerler
havadaki oksijeni rahatça alarak organizmanın ihtiyacını görmek
üzere organlara nakledecektir. Ama o zaman bazı zorluklar çıkacaktır.
Ciğerlere çekilen hava kuru olursa akciğerler zarara uğrar,
bazen içeri çekilen hava içinde yabancı cisimler olur ve bundan
akciğerin ağzını kaparlarsa solunum yapma imkanı kalmaz. İşte
bu zararlı tesirleri ortadan kaldırmak için uzviyet larenks
denilen bir organı ortaya çıkarır. O halde bizim bugün ses çıkarma
organı olarak tanıdığımız larenks (gırtlak) aslında ses çıkarmak
için değil uzviyetin başka görevlerini karşılamak için yaratılmıştır.
Yani akciğere giden havayı organizma için uygun koşullara sokmak
için ve akciğerlere yabancı madde kaçmasını önlemek için kısaca
ilk larenks adeta bir valf,,musluk gibi bir organ idi.
Fakat canlı varlık karada yaşantısını sürdürmek ve bu arada
gelişirken bu larenksin bu valftan ödev görevler alacağını da
keşfetmekte geç kalmadı.
Hepimiz
bir dere kenarından geçerken kurbağaların korkup suya atlarken
"vırak" diye bağırıp suya atladığını görmüş ve duymuşuzdur.
Biz bunu kurbağanın istemli çıkardığı ve işe yarayan, bir ses
sanırız. Aslında bu istemli bir ses değildir. Kurbağa suya atlarken
akciğerlerine su kaçmasın diye larenksini hızla kapar. Bu esnada
bir ses çıkar. Yani
adeta kapının kapanırken çıkardığı ses gibi. Bunun aslında bir
manası yoktur. Sırf larenksinin kapanma sesidir. Fakat bu sesin
çıkarılması diğer kurbağalara bir işaret olabilir. Yani kendisi
için tehlikeli olabilecek birisinin yaklaştığını haber verebilir.
İşte bu şekillerdeki bir oluşum canlının gırtlağını ses çıkaran
bir organ olarak kullanma bilincini getirmiştir.
Özetlemek lazım gelirse,
başlangıçta sırf akciğerlerin ağzını kapamak maksadı ile odaya
çıkan larenks bugün canlıların en hayati organlarından birisi
olmuştur. Larenks sayesinde akciğerlerini koruyan canlı, yine
larenks sayesinde insan oğlıında en ulvi heyecanların ortaya konduğu,
konuşma ve bunun en mükemmel şekli olan şarkı söyleme olanağına
kavuşmuştur.
İnsanda ses çıkarma sadece tek bir organın meydana getirdiği fonksiyon
değiidir. Birçok organlardan meydana gelen sistemlerin beraber
çalışması ancak istenen anlamda sesin ortaya çıkmasını sağlar.
Selahaddin İçli T.M.D.K. Ders Notları
www.sandersi.com
